SENSACIONALE GRANDE FINALE

Cyrk - tradycyjna dziedzina twórczości scenicznej, w Polsce podupadająca, kojarzona niemal wyłacznie z "kulturą najniższą". W krajach Europy Zachodniej i Ameryki doceniona i popularna, kilkanaście lat temu odnowiona i unowocześniona, pojawiająca sie w licznych odmianach i wariantach, często o dużych ambicjach artystycznych, a nazywana nowym cyrkiem, cyrkiem artystyczny lub - analogocznie do zjawiska teatru tańca - teatrem cyrkowym. Tradycyjny cyrk to dziedzina widowiskowa o mocno skodyfikowanej strukturze, zawiarająca charakterystyczne motywy, postacie i przebieg zdarzeń. Główne figury widowiska cyrkowego to akrobata, klaun, iluzjonista i treser. Jedną z odmian cyrku był niegdyś freak show, pokaz ludzkich dziwadeł. Cyrk jest także pojemną metaforą świata. W odróżnienia od bardziej dostojnego "theatrum mundi" określenie cyrk - ze względu na feeryczność cyrku i rozedrganie - odsyła nas raczej ku dysharmionii, jest opisem bałaganu świata i chaosu egzystencji, niosąc także sporą dawkę niepokoju, bo podczas cyrkowych akrobacji szafuje się przecież życiem. Każdy cyrk powinien mieć swoja nazwę.

Hans Bellmer - niemiecki surrealista i artysta-skandalista. W jego twórczości seksualność łączyła się z nachyleniem ku dezintegracji, rozpadowi, śmierci. Centralnym motywem twórczosci Bellmera była naga lub półnaga lalka, która w rękach męskiego artysty-demiurga ulegała tragikomicznym, często okrutnym transformacjom. Katowiczanin z urodzenia, podobnie jak Herich, reżyser spektaklu. Obaj ukończyli też to samo katowickie liceum.
W twórczości Bellmera, podobnie jak w spektaklach Teatru A PART seks i śmierć splatają się w jedno. To twórczość stroniąca od doraźności i realizmu, a równoczesnie autobiograficzna, wynosząca doświadczenia, fascynacje i lęki ku iluzji i transcendencji. Hans Bellmer zmarł
w 1975 roku, w tym samym roku Tadeusz Kantor wystawił po raz pierwszy swą niesłychaną "Umarłą Klasę". Bellmer to wyjątkowo ładna nazwa dla cyrku.

Cyrk Bellmer - biedny cyrk Teatru A Part, cyrk o umieraniu, freak show, rozpięty między rozrywką a śmiercią, erotyką i grzebaniem zmarłych, cyrk w składziku przycmentarnym, na śmietniku wspomnień, surrealistyczno-fatalistyczny kabaret, grande massacre, widowisko "najniższej rangi". Dedykowany tym, które odeszły lub odejdą.


















Zamysł, zarys scenariusza, reżyseria, scenografia: Marcin Herich

Scenariusz: napisany na scenie przez zespół teatru pod kierunkiem Marcina Hericha

Występują: M. Katarzyna Gliwa, Natalia Kruszyna, Joanna Pyrcz, Monika Wachowicz,
Cezary Kruszyna, Marek Radwan, Lesław Witosz

Współpraca nad realizacją scenografii, produkcja: Cezary Kruszyna

Muzyka: fragmenty utworów Olafura Arnaldsa, Social Interiors, Kato Hideki, Skuli Sverrissona
i Hanki Ordonówny oraz tradycyjna muzyka cyrkowa

Współpraca nad scenariuszem, ruchem scenicznym i realizacją kostiumów: Monika Wachowicz. Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Przedstawienie zostało zrealizowane przy udziale środków budżetowych Samorządu Województwa Śląskiego.

Spektakl nominowany do nagrody specjalnej Złota Maska 2011 za zarys scenariusza, reżyserię i scenografię.

Czas trwania spektaklu: około 70 minut

DOTYCZCZASOWE PREZENTACJE

*Kinoteatr Rialto (Katowice, premiera, 17.11.2011)
*MDK Bogucice-Zawodzie (Katowice, 23, 25.02.2012, Teatr A Part Festival)


RECENZJE

PREMIERA - KINOTEATR RIALTO - KATOWICE 2011

Lekcja anatomii doktora Bellmera
17 listopada o godzinie 20.00 w Katowicach dokonano publicznej sekcji zwłok. Eksperyment został przeprowadzony przez Teatr A PART pod nadzorem Marcina Hericha. Obiektem eksploatacji było "ciało" lalek Hansa Bellmera. Ciemną porą zgromadzony licznie tłum żądnych wrażeń gapiów czekał w ciszy na pokaz.
Specyfiką autorskiego Teatru A PART jest ekspresyjne, fizyczne aktorstwo, operujące poetyką metafory i symbolu. Wyznacznikiem prowadzonej wizualnej narracji jest zawsze intensywna obecność aktora jako ciała. W oparciu o wydobycie jego morfologicznych cech osobniczych budowana jest stylistyka radykalnego teatru ciała i emocji. Wykorzystując twórczy potencjał żywej tkanki ludzkiej i immanentnej dramaturgii w nim zawartej przedstawienia zyskują na autentyczności. Twórców teatru interesują imponderabilia, czyli "coś" niedającego się określić i objąć, a mającego ogromne znaczenie i moc podświadomego wpływania na zachowanie człowieka. Celem przeprowadzonego badania było odkrycie i poznanie owego "czegoś", ale czy to możliwe? Nie. Reżyser jest tego w pełni świadomy, dlatego też jego sztuka nie tyle opisuje tajemniczy fenomen, ile stara się uchwycić jego graniczny charakter. Tym samym inicjuje nowe sposoby rozumienia ludzkiej egzystencji, poszerzając granice naszego doświadczenia.
Spektakl Cyrk Bellmer jest jawnym nawiązaniem do niezwykłej postaci Hansa Bellmera, którego rodzime miasto wyparło się i wymazało ze swojej historii. Podczas gdy w wielu krajach ukazują się liczne publikacje, książki i albumy jemu poświęcone, Katowice milczą. Zacierając ślady pozbyły się jego twórczości, która trafiła do największych muzeów świata. Dopiero niedawno miasto oprzytomniało, dokonując rehabilitacji i niejako nowej recepcji bellmerowskiej sztuki. Pierwsza w Polsce wystawa, zrealizowana w 1996 roku przez Marka Zielińskiego, była momentem przełomowym. Kolejnym ważnym wydarzeniem było powstanie w roku 2000 Towarzystwa Bellmer. Myśl o artyście przetrwała, jednak pomimo starań pewnych rzeczy nie można już odwrócić, naprawić, odzyskać. Nie chodzi tu tylko o utracone dzieła, ale także o kwestie natury moralnej i historycznej. Katowice za czasów Bellmera były młodym miastem, które dopiero co (bo w roku 1865) otrzymały prawa miejskie. Panujący melanż kulturowy kształtował młodego twórcę, dorastającego wśród wielu sprzecznych często elementów i wartości. Otoczony kontrastowym pejzażem nieoswojonej natury i ekspansji importowanej z zachodu Europejskiej technologii, nasiąkał swoistą estetyką, charakterystyczną dla jego prac. Po zdaniu matury zatrudnił się w hucie i kopalni, a w 1922 roku wystawił swoje pierwsze prace. Za ich nieobyczajowość, która wywołała predadaistyczy skandal, osadzony został w katowickim więzieniu. W okresie młodzieńczego buntu wszedł w poważny konflikt z ojcem, którego w tekście zatytułowanym "Vater" (ojciec) nazywa tyranem i konserwatywnym patriarchą domu. Liberalny Hans nie znosił podporządkowania i zniewolenia. Niestety, jego życie naznaczone jest totalitaryzmem. Po dojściu do władzy nazistów sztuka Bellmera uznana została za zdegenerowaną. Wojna niewątpliwie odbiła się głębokim echem w jego twórczości i rzutowała na postulowaną doktrynę artystyczną, czego daje wyraz w dziele "Anatomia obrazu". Stale obecnym motywem jego dzieł jest śmierć i kobieta - anagram w postaci lalki.
Marcina Hericha i Hansa Bellmera łączy nie tylko piękna i trudna przestrzeń Katowic, gdzie obaj się urodzili i mieszkali (w bliskim sąsiedztwie w okolicach centrum miasta), a nawet uczęszczali do tego samego Liceum im. A. Mickiewicza (oczywiście w innym czasie!). Tym, co skłoniło młodszego artystę do wejścia w dialog z dorobkiem starszego jest obsesja wszechobecnej w świecie dychotomii życia i śmierci, sacrum i profanum. Reżyser przywraca do życia bellmerowskie lalki, aby w drastycznym rytuale, zgodnym z naturalnym prawem natury, ponownie je zabić. Wyciągnięte z pierwotnego kontekstu zostają rzucone na arenę cyrku. Ta surrealistyczna przestrzeń, pełna dziwolągów, to jedyne miejsce, gdzie jako wybryki natury mogą zaistnieć. Frankensteinowski twór uwalnia się jednak od twórcy i zaczyna żyć własnym życiem, stanowiąc zagrożenie. Dlatego należy go unicestwić. Śmierć nie oznacza jednak końca egzystencji, gdyż jedne ciało przechodzi płynnie w drugie. Nieustannie coś umiera, by dać nowe życie.
Jesteśmy świadkami powtórzonego obrzędu, dokonującego się przez symboliczne sekwencje sformalizowanych gestów. Związane są one ze zjawiskiem tabu i fetyszyzacją kobiecego łona. Lalki wykonują swoje czynności bezwiednie, prowadzone mapą pamięci, odmalowują topografię własnych ciał. Główne punkty wyznaczają wilgotne jamy ciała, jak oczy, usta czy wagina. Są to miejsca erogenne, łączące wnętrzności z tym, co względem ciała zewnętrzne. Manekiny pozbawione własnej inicjatywy, lubieżnie podatne i bardzo plastyczne, ulęgają wszystkim impulsom. Ich ciała stanowią teren wyjęty spod prawa, otwarty dla wszelkiego rodzaju demiurgicznych manipulacji. Z przymusu i pod nadzorem katów, prowadzone za sznurki marionetki w ekstatycznym uniesieniu, prezentują ogromną rozpiętość ekspresji. Od wycia z rozpaczy, poprzez frenetyczną radość, dochodzą do okrucieństwa, żałoby i w końcu śmierci.
Obsceniczna naoczność misterium budziła wśród widzów różne reakcje. Jedni unikali spojrzeń, inni zaś wręcz przeciwnie upajali się widokiem, wodząc wzrokiem, by zobaczyć jak najwięcej, niemal spadali z krzeseł. Bezmierna i ekshibicjonistyczna nagość była jednak w pełni uzasadniona i daleko jej do konsumpcyjnej, łatwostrawnej erotyki. Bez niej sztuka straciłaby sens. Metafizyczna orgia rozpoczęła się od niewinnej zabawy, a stała się inicjacją dokonaną w akcie gwałtu. Sytuacja odgrywana na żywo porusza i uruchamia drzemiącą w człowieku zwierzęcą naturę. Niszczycielska i płodna zarazem istnieje nie poza dobrem i złem, ale pośród nich. Jesteśmy świadkami, jak życie ku śmierci instynktownie walczy o przeżycie. Kobiece otwory, będąc źródłem cierpienia, wydają niemy krzyk, od którego nie sposób się uwolnić przez długi czas po wyjściu ze spektaklu. Jest to przeżycie tak silne, że zdezorientowany widz nie wie, jak zdystansować się wobec tego, co zobaczył. Inscenizacja narusza pewien constans człowieka i zaburza wewnętrzny imperatyw moralny. Wybity i skołowany traci orientację. Nie wie, w jakich kategoriach odbierać przedstawienie i jak z nim dalej żyć...
Puenta: operacja się udała, pacjent zmarł.
Agata Goraj, Portal Katowicki, 21 listopada 2011





Bo we mnie jest Bellmer
Lalka, czyli uległość i dystans. Mroczny przedmiot wyobraźni - w pokoju dziecinnym i na salonach. Muza surrealistów. Urzeczowiona nadrzeczywistość - nie raz, a zawsze inaczej, choć częstokroć w świadomym kolektywie nieświadomości: Bellmer amputuje i mnoży jej członki, by potem sfotografować, Eluard użycza głosu - tworząc poezje do sesji Bellmera, Herich ubiera ją w ciało i puszcza w ruch. W cyrku Bellmer b/o. Publiczność to tylko kamuflaż.
Z widowni na scenę wychodzą cztery kobiety. Na progu jedna z nich odwraca się jeszcze i dotyka (szczypie?) widza z pierwszego rzędu. Teraz jest jasne - to istota z krwi i kości. Tu wszystko się dzieje 'naprawdę'. Cyrku Bellmer się nie ogląda. W cyrku Bellmer się żyje. W totalnej niewoli ciała i wyobraźni. Żeby nie było wątpliwości, arenę okala drut kolczasty - nie do sforsowania. Ale cyrk Bellmer to nie domek (obóz) dla lalek. Krzesło nad areną (tron?) zieje pustką. Cyrk Bellmer jest domeną lalek. I anagramów ciała.
Nogi, nogi, nogi i jeszcze raz nogi - w pensjonarskich, czarno-białych podkolanówkach. W odbiciach wertykalnych (wzdłuż linii brzucha) i kątach: ostrych, prostych i rozwartych. Aktorki Hericha, z kreślarską wręcz precyzją, mnożą i amputują linie, zgięcia i wypukłości ciała. Tworzą dziwaczne konstelacje z cielesnych powtórzeń - znak rozpoznawczy Bellmera. Jakby on sam wszczepił im w miejsce stawów - złącza kulkowe. Niespokojne rozgwiazdy o ośmiu nogach (kopie ramienia) to jawa, nie sen. I zaledwie początek surrealnej tabliczki mnożenia w cyrku Herich.
Reżyser, bowiem, komplikuje i kombinuje działania Bellmera na ciele - przepuszcza fantazje lalkarza przez subiektywny filtr własnej wyobraźni. I autoironii. Rozchichotane podlotki przeglądają się w czaszkach klaunów o upiornych siekaczach, gumowe rękawice w rozczapierzonych szponach, a subtelność w grotesce i melodramacie - huśtawka nastrojów (z podbitkami) to popisowy numer w cyrku Marcina Hericha. Co więcej, cytujące się ciało infekuje cyrkowe zewnętrze. Transfer usta-wagina odbija się echem w rozchylonej kurtynie i rozwartym wieku od trumny. Kochanek-koroner-reżyser. Oryginalne kopie b/o.    
Bez ograniczeń - bo lalka ma swój świat u Hericha. I wyobraźnię. Konstelacje czarno-białych, pasiastych pończoch przechodzą nagle w galop spłoszonych zebr. I tworzą się nowe spontaniczne konfiguracje - "konwulsyjne piękno" z postulatu Bretona. Co prawda, smagnięcia batem brzuchatych zombie (w makijażu klauna) plus abrakadabry dadaisty-iluzjonisty (rewelacyjni Cezary Kruszyna, Marek Radwan i Lesław Witosz) ustawiają lalki do pionu, ale tylko na moment. To nie tresura, ale zapasy. Na zmianę z musztrą i "Heil Hitler", lalki oddają się z upodobaniem anatomicznym rojeniom. Psychodelia z ringu Francisa Bacona na planie slapsticku Bustera Keatona. Trudno rozsądzić czy śmiać się, czy płakać w cyrku Bellmer b/o.
Lalki Hericha nie głowią się nad tym - chowają głowę (i rozsądek) za resztą ciała, albo ubraniem i maską. A mimo to, wykonują - z techniczną precyzją - karkołomne ewolucje. Do przewrotnych słów Ordonki: "za czym tęsknię dziś, o czym marzę dziś, możesz z twarzy wyczytać tę myśl." Jak to rozumieć? "Musisz sercem zrozumieć," dośpiewuje Ordonka - na nutę Hericha. Bo ciało w cyrku Bellmer czuje, myśli i fantazjuje w całej rozciągłości, w trzewiach i w nieświadomości. Wymyka się zewnętrznej, odgórnej kontroli. "To nie sama głowa miała inwencję matematyk," Herich powtarza za Bellmerem. I funduje nogom wielokrotny 'coming out.' A publiczności - po kolejnym powtórzeniu - hipnozę. Przy jazgocie katarynki, w oszałamiającym świetle reflektorów i odurzającej czerwieni na scenie (kurtyna, wino, szminka, cmentarne harpie i wieńce) budzi się nieświadomość, a z nią majaki i marzenia.
Spektakl Hericha jest, więc, złączem kulkowym w stawach publiczności. Ożywia i ucieleśnia  wyobraźnię. I legitymizuje marzenie (lalkę), podejrzane o to, że jest tylko fikcją. Z finezją i bez ogródek, z nostalgią i rechotem, pół żartem i pół serio, z Bellmerem i bez. I stąd cały ten cyrk: "związek obdarzony realnością zdecydowanie wyższą [niż rzeczywistość], gdyż zarazem subiektywną i obiektywną" - cytując Hansa Bellmera, ale w cyrku Herich i Sp. z o.o. 
Monika Gorzelak, Dziennik Teatralny, 5 grudnia 2011